Yabancı Sermayeli Kurumlarda Yeniden Değerleme :

Bilanço esasına göre defter tutan Gelir ve Kurumlar Vergisi mükelleflerinden Dar Mükellef durumunda bulunanlar yeniden değerlemenin kapsamı dışında bırakılmıştır. Ancak, 6224 sayılı Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu ile Petrol Kanunu ve diğer mevzuat hükümlerine göre kurulmuş olan ve yabancı ortağı bulunan kurumlar, tam mükellef olmaları şartıyla yeniden değerleme yapabileceklerdlr.

12. 1982 Yılında Sermaye Artırımında Bulunan Kurumlarda Yeniden Değerleme :

Yeniden değerleme katsayısının (1) olarak uygulanacağı 1982 takvim yılında veya özel hesap döneminde sermayelerini artırmış olan kurumlardan, sermaye yardımı yapılmayanların bilançolarına dahil iktisadi kıymetleri yeniden değerlemeye tabi tutmaları kendi isteklerine bırakılmıştır.

1982 yılında yeni ortak almak suretiyle sermayelerini artıran veya mali bünyeleri güçlendirilmek amacıyla Hazine fonlarından ödeme yapılan kurumlar 31.12.1982 tarihi veya 1982 özel hesap dönemi sonu itibariyle düzenledikleri bilançolarında yazılı iktisadi kıymetleri ve birikmiş amortismanlarını yeniden değerlemek ve değer artışını Maliye Bakanlığınca tespit edilecek usul, esas ve şartlar dahilinde sermayelerine eklemek zorundadırlar.

13. Kurumların İştiraklerinde Yeniden Değerleme :

Kurumlara ait iştirak payları ve hisse senetleri, iştirak edilen kurumların bilançolarını yeniden değerlemeleri ve değer artışlarının sermayeye ilavesi halinde, yeniden değerleme kapsamına girmektedir.

Yeniden değerlenecek iştirak payları Kurumlar Vergisi mükellefi olan sermaye şirketleri ile kooperatiflere ve İktisadi Devlet Teşekküllerine ait olan iştirak payları ve hisse senetleridir. Yeniden değerleme yapılan kuruma iştirak eden işletmelerin aktifinde bedelsiz hisse senedi veya iştirak payı verilmesi nedeniyle meydana gelen artışlar bilançonun pasifinde ayrı bir özel karşılık hesabında gösterilmek zorundadır.

İştirak payları ve hisse senetlerine ilişkin değer artışı olarak, iştirak edilen kurumda yapılacak yeniden değerleme sonucunda ortaya çıkan değer artışından, bunların nominal değerlerine isabet eden kısmına itibar edilmesi ve iktisap bedeline bu tutarın eklenmesi suretiyle yeni değerin bulunması gerekmektedir.

Değerleme yapılan kuruma iştirak eden işletmelerin aktifınde yeniden değerleme sonucu doğan değer artışının sermayeye ilavesi nedeniyle meydana gelen ve pasifte özel bir karşılık hesabında gösterilen değer artışları iştirak eden kurum bakımından sermayenin cüz'ü kabul edilmektedir.

Sermayenin cüz'ü kabul edilen ve karşılık hesabında gösterilen değer artışı Kurumlar Vergisi mükellefleri tarafından sermayeye eklenebilir. Bundan sonraki kademelerde de iştiraklerden intikal eden bedelsiz hisse senetleri ve ortaklık payları aynı şekilde işleme tabi tutulur.

14. Yeniden Değerlenen İktisadi Kıymetlerin Satışı :

Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin yeniden değerlemeye tabi tutuldukdan sonra satışı halinde, satılan iktisadi kıymetlere isabet eden değer artışlarının aynen amortismanlar gibi muameleye tabi tutulması gerekmektedir.

Yeniden değerleme sonucu doğan değer artışlarının bilançonun pasifınde özel bir fon hesabında muhafaza edilmesi halinde, fonda tutulan miktardan satılan iktisadi kıymete düşen kısım, satışdan doğan kar veya zararın tespitinde birikmiş amortisman olarak kabul edilecektir. Sermayeye ilave edilen değer artışları ise satış kar ve zararının tespitinde dikkate alınmıyacaktır.

Satılan iktisadi kıymetlere ait değer artışlarının sermayeye ilavesi halinde, satış sırasında birikmiş amortisman gibi mütalaa edilmeyen değer artışları kurumların faaliyetlerine devam ettikleri süre içerisinde herhangi bir suretle sermayeden çekilirse, çekilen kısım o dönemin kazancı sayılarak vergiye tabi tutulacaktır.

Diğer taraftan yeniden değerlemeye tabi tutuldukları sonra satılan iktisadi kıymetlerin yenilenmesi işin mahiyetine göre zaruri bulunur veya bu hususta işletmeyi idare edenlerce karar verilmiş ve teşebbüse geçilmiş olursa satıştan doğan kar yenileme giderlerini karşılamak üzere bilançonun pasifinde Vergi Usul Kanununun 328 inci maddesine göre en çok üç yıl tutulabileceklerdir. Bu süre içinde kullanılmayan karlar üçüncü yılın matrahına eklenir. Bu süreden önce işin terki, devri veya tasfiyesi halinde bu karlar ilgili yıl matrahlarına ilave edilir.

15. Değer Artışlarının Sermayeye İlavesi :

Bilançolarında 31.12.1982 tarihi itibariyle kayıtlı iktisadi kıymetleri ve bunların birikmiş amortismanlarını yeniden değerleyen Kurumlar Vergisi mükellefleri pasifte özel bir fon hesabına aldıkları değer artışlarını kısmen veya tamamen sermayelerine ilave edebilirler. Bu şekilde sermayeye eklenen değer artışları ortaklar tarafından işletmeye ilave edilmiş kıymetler olarak kabul edilir ve vergiye tabi tutulmaz. Yeniden değerleme sonucunda kurumların dönem sonu özsermayesinde, değer artış fonundan sermayeye ilave edilen miktar kadar bir artış olmaktadır; ancak bu artış işletmeye ilave edilen kıymet olarak mütalaa edildiğinden vergi matrahının tespitinde dikkate alınmayacaktır.

Değer artış fonunun, Kurumlar Vergisi mükellefleri tarafından sermayeye ilavesi dışında herhangi bir suretle bilançoda yazılı başka bir hesaba nakledilmesi, geçmiş yıl zararlarına mahsup.edilmesi veya işletmeden çekilmesi halinde, bu işlemin yapıldığı dönemin kazancı sayılarak vergilendirilmesi gerekmektedir.

Bilanço esasına göre defter tutan kollektif, adi komandit ve adi şirketler ile ferdi işletmeler tarafından yapılan yeniden değerleme sonucu ortaya çıkan değer artışlarının, sermayeye ilavesi mümkün olmayıp değer artış fonu hesabında muhafaza edilmesi gerekmektedir. Aynı şekilde sahip ve ortakları Gelir Vergisi mükellefi bulunan kollektif, adi komandit ve adi şirketler ile ferdi işletmelerin bilançolarında aynen muhafaza edilmesi gereken değer artış fonlarının her ne şekilde olursa olsun başka bir hesaba nakledilmesi; geçmiş yıl zararlarına mahsup edilmesi, sermayeye eklenmesi veya işletmeden çekilmesi halinde, bu işlemlerin yapıldığı vergilendirme döneminin kazancı sayılarak vergiye tabi tutulması gerekmektedir.

Gelir Vergisi Kanununun 81 inci maddesinin 2 ve 3 numaralı bendi gereğince 1983 yılı içinde sermaye şirketine devrolunan ferdi işletmeler ile nevi değiştirmek suretiyle sermaye şirketine dönüşen kollektif ve adi komandit şirketlerin bilançolarını Vergi Usul Kanununun geçici 11 inci maddesindeki esaslara göre yeniden değerlemeleri ve yeniden değerleme sonucu doğan değer artışlarını yeni kurulan veya devrolunan sermaye şirketine sermaye olarak koymaları mümkün bulunmaktadır. Gelir Vergisi mükelleflerinin bu şekilde sermayeye ilave ettikleri değer artışları vergiye tabi değildir.

Ancak, bilançolarında kayıtlı iktisadi kıymetler, Vergi Usul Kanununun geçici 11 inci maddesinde yazılı yeniden değerleme esasları yerine, Türk Ticaret Kanununun ilgili hükümlerine göre piyasa rayiciyle değerlendirerek sermaye şirketine dönüşen kollektif ve adi komandit şirketler ile devrolan ferdi işletmelerde meydana gelen değer artışları ise Gelir Vergisine tabi bulunmaktadır.

16. Yeniden Değerleme İşlemlerinin Kayıtlarda Gösterilmesi :

Yeniden değerlemeye tabi tutulan iktisadi kıymetlerin herbirine isabet eden değer artışları ile bunların hesap şekilleri, yeniden değerleme yapan Gelir ve Kurumlar Vergisi mükelleflerinin amortisman kayıtlarında müfredatlı olarak gösterilir.

Buna göre;

a) Amortisman defteri veya amortisman cetvellerinden yararlanmak suretiyle, yeniden değerleme sırasında bilançonun aktifinde kayıtlı amortismana tabi iktisadi kıymetlerin herbirinin aktife girdiği hesap dönemi ile bu kıymetler üzerinden değerlemenin yapıldığı tarihe kadar ayrılan ve ayrılmış sayılan amortismanlar ayrı ayrı tesbit edilecektir.

b) Geçici 11 inci maddede yazılı katsayıların uygulanmasından sonra her iktisadi kıymetin ve amortismanın yeni değerleri gösterilecektir.

c) Yeniden değerlendirilen iktisadi kıymetler ve amortismanları ayrı ayrı ele alınarak değerlemeden önceki ve değerlemeden sonraki net bilanço aktif değerleri hesaplanacaktır.

d) Bu işlemlerin tamamlanmasından sonra her iktisadi kıymete ait değer artışları ile toplam değer artışı bulunarak envanter defterinin ayrı bir sahifesine kaydedilecektir.

Yeniden değerlendirilen iktisadi kıymetlerin amortisman kayıtlarında aşağıda belirtilen şekilde gösterilmesi gerekmektedir.

1. İktisadi kıymetin cinsi

2. Aktife giriş tarihi

3. Aktife giriş değeri

4. Amortisman oranı

5. Birikmiş amortisman tutarı (ayrılmış sayılanlar dahil edilecek)

6. Yeniden değerlemeden önceki net bilanço aktif değeri

7. Yeniden değerleme katsayısı

8. İktisadi kıymetlerin yeniden değerlemeden sonra bulunacak değeri

9. Birikmiş amortismanların yeniden değerlemeden sonraki değeri

10. Yeniden değerlemeden sonraki net bilanço aktif değeri

11. Değer artışı

Yukarıda açıklanan usul ve esaslar dahilinde işlem yapılması tebliğ olunur.