İntikal eden gayrimenkullerin başkasına devir ve ferağına izin verilmesi:

Bilindiği üzere, miras ölüm ile birlikte doğrudan doğruya başkaca hukuki bir işlem yapılmasına lüzum olmadan kanundan ötürü intikal eder. Fakat mirasa dahil gayrimenkul mallara sahip olabilmek ve tasarruf edebilmek için bunların mirasçılar adına tapuda tescili şarttır. Mirasçılar adına tescilin yapılabilmesi için de Veraset ve İntikal Vergisi kesin tahakkukunun yapılması zorunludur. Ölen kimse, ölmeden önce mansup mirascı tayin etmemişse mameleki Medeni Kanunun 439-448 inci maddelerinde belirtilen esas ve oranlar altında kanuni mirasçılarına intikal ettiği için her varis intikal eden tereke nedeniyle miras hisseleri nisbetinde kesin tahakkuku yapılan Veraset ve İntikal Vergisinin mükellefidir. Vegi Usul Kanunun 8 inci maddesine göre de vergi mükellefiyetinin bir kısımının veya tamamının ne suretle olursa olsun başkasına devri mümkün değildir.

Veraset ve İntikal Vergisinin kesin tahakkukundan sonra mirasçılar adına toplu mülkiyet şeklinde (iştirak halinde mülkiyet) tescil edilen gayrimenkul, ödenmesine kadar verginin teminatı olarak kalacaktır. Mirasçıların aralarında kararlaştırdıkları taksim mukavelesi hükümlerine göre tescilin yapılması ise, mirasçıların toplu mülkiyetten çıkıp ferdi mülkiyete (müşterek mülkiyet) geçmelerine ve mirasçılardan birinin gayrimenkuldeki hissesinin üçüncü kişi ve diğer bir mirasçıya devri ve intikaline imkan verecek, dolayısıyle intikalin ve verginin mevzuunu teşkil eden bu gayrimenkul mirasçıların tüm Veraset ve İntikal Vergisi borçlarının teminatı olma özelliğini kaybedecektir.

Öte yandan, intikal eden gayrimenkullerin başkasına devir ve temliki veya üzerlerinde her hangi bir ayni hak tesisi için bunlara isabet eden Veraset ve İntikal Vergisinin tamamen ödenmesi gerekmektedir.

Ancak, bu durum uygulamada yükümlüleri güç durumda bırakmıştır. Muristen bir veya daha fazla gayrimenkul intikal etmiş olmakla beraber menkul mal veya nakit para intikal etmemiş ise varislerin gayrimenkullerden birini veya bir kısmını satarak Veraset ve İntikal Vergisi borçlarını ödemelerine yürürlükteki hüküm engel olmuş, ayrıca nihai tarhiyatın belirlenmesi çok zaman aldığından bu süre içinde varislere intikal eden malların tasarruf yetkisinin kısıtlı bulunması işlerini sürüncemede bırakmış ve haklı şikâyetlere yol açmış bulunmaktadır.

Maddeye eklenen yeni hükümle, teminat gösterildiği takdirde, yükümlülerce devir ve ferağı istenen gayrimenkullerin kısmen veya tamamen serbest bırakılması sağlanmıştır. Buna göre, mükelleflerce, tahakkuk eden veya edecek olan vergiye karşılık 6183 sayılı Kanunun 10 uncu maddesinde yazılı cinsten (Bu maddenin 5 inci bendinde yazılı olan menkul mallar hariç) teminat gösterildiği takdirde intikal eden gayrimenkullerin bir kısmının veya tamamının devir ve ferağına izin verilecektir. Devir ve ferağına izin verilecek gayrimenkullerle teminat olarak gayrimenkul gösterilmesi halinde bu gayrimenkullerin değeri, 6183 sayılı Kanunun 10 uncu maddesinde yazılı komisyonlar tarafından aynı Kanunun 91 inci maddesine göre tespit edilecektir.

İntikal eden gayrimenkullerin başkasına devir ve ferağı veya rızai taksim yapmalarına veyahutta müşterek mülkiyete dönüştürmelerine izin verilebilmesi için mükelleflerden 6183 sayılı Kanunun 10 uncu maddesinde yazılı cinsten (Bu maddenin 5 inci bendinde yazılı menkul mallar hariç) teminat alınması gerekmektedir. Bilindiği üzere anılan maddeye göre teminat olarak; para, bankalar tarafından verilen teminat mektupları, Hazine tahvil ve bonoları, Hükümetçe belli edilecek Milli esham ve tahvilât ile ilgililer veya ilgililer lehine üçüncü şahıslar tarafından gösterilecek gayrimenkul malların kabul edilmesi mümkün bulunmaktadır. Tahsil kolaylığı sağlanması açısından ilk dört bente yazılı cinsten teminat alınması tercih edilecek ancak bunların teminat olarak gösterilmesinin mümkün olmaması veya zor olması halinde beşince bente yazılı gayrimenkuller de kabul edilecektir.

Devir ve ferağına izin verilecek gayrimenkuller ile teminat olarak gösterilecek gayrimenkullere 6183 sayılı Kanunun 90 ıncı maddesinde yazılı komisyonlarca aynı Kanunun 91 inci maddesine göre değer biçilecektir.

Bilindiği üzere, 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre, borçlulardan borçlarını karşılayacak miktarda teminat alınır. Bu esastan hareketle Veraset ve İntikal Vergisi mükelleflerinden de vergi borçlarını karşılayacak miktarda teminat alınacağı tabiidir. Bunun için öncelikle mükelleflerin devir ve ferağı istenen gayrimenkuller dolayısiyle ödemeleri gereken vergi miktarının belli olması gerekmektedir.

Yine bilindiği gibi, Veraset ve İntikal Vergisi uygulamasında mükellefler kendilerine intikal eden malları değerlemeye tabi tutarak beyannamelerinde göstermektedirler. Bu beyannameler üzerine de vergi dairelerince ilk tarhiyat yapılarak hesaplanan vergi hemen tahakkuk ettirilmektedir. Bilâhare idarece, Vergi Usul Kanununun servetleri değerleme ile ilgili bölümündeki esaslara göre bulunan değerler üzerinden vergi ikmal edilerek nihai tarhiyat yapılmakta, ödenecek kesin vergi ancak bu işlemden sonra belli olmaktadır.

Veraset ve İntikal Vergisinin tarh ve tahakkukundaki bu özellikler nedeniyle intikal eden gayrimenkullerin, teminat alınarak devir ve ferağına izin verilmesinde iki durumun ortaya çıkması söz konusudur. Bunlardan birincisi mükelleflerin ilk tarhiyattan sonra nihai tarhiyattan önce, diğeri de nihai tarhiyattan sonra gayrimenkullerinin devir ve ferağına izin istemeleri olacaktır.

3. 2. 1. İlk Tarhiyattan Sonra:

İlk tarhiyat sonucuna göre tahakkuk eden vergi miktarı belli olmakla birlikte henüz nihai tarhiyat yapılmadığından kesin verginin ne olacağı bilinmemektedir. Uygulamada nihai tarhiyatın yapılması için takdir komisyonlarından karar çıkması beklenildiğinden kesin verginin belli olması için çoğu kez uzun zaman beklenilmesi gerekmektedir. Oysa intikal eden gayrimenkullerin devir ve ferağına izin verebilmek için hangi miktar üzerinden teminat alınacağının bilinmesine ihtiyaç bulunmaktadır. İşte bu durumu gözönünde bulunduran kanun koyucu tahakkuku muhtemel kamu alacağını belli bir ölçüde de olsa belirlemek ve teminata esas miktarı tayin etmek üzere devir ve ferağına izin verilmesi istenen gayrimenkullere değer biçilmesini öngörmüş bulunmaktadır.

Bu itibarla, satış komisyonları tarafından, devir ve ferağı istenen gayrimenkullere biçilen değer, bu gayrimenkullere ilişkin muhtemel kamu alacağının miktarını tayine esas tutularak bu değer üzerinden aşağıda belirtilen şekilde yapılacak hesaplama sonucunda bulunacak miktar üzerinden teminat alınacaktır.

Örnek :

Devir ve ferağı istenen gayrimenkule satış komisyonunca 800.000 lira değer biçilmiştir. Bu duruma göre teminat alınmasına esas miktar 7338 sayılı Kanunun 16 ncı maddesindeki vergi tarifesinde yer alan en yüksek nisbetler nazara alınarak mirasçıların murise yakınlık durumlarına göre aşağıdaki gibi tespit edilecektir.

Tarifenin birinci sırasında yazılı mükellefler için (800.000 x % 20)=160.000 TL.

Tarifenin ikinci sırasında yazılı mükellefler için (800.000 x % 30)=240.000 TL.

Tarifenin üçüncü sırasında yazılı mükellefler için (800.000 x % 44 ) = 352.000 TL.

Mükelleflerin murisi yakınlık durumları dikkate alınarak yukarıda belirtilen miktarlar o gayrimenkule ilişkin muhtemel vergi alacağı olarak kabul edilip, bu miktarları karşılayacak değerde teminat alınarak ilgili gayrimenkulün devir ve ferağına izin verilecektir.

3.2.2. Nihai Tarhiyattan Sonra :

Nihai tarhiyat üzerine ortaya çıkan vergilerin, normal taksit sürelerinde ödenmesi gerekmektedir. Ancak, henüz taksit süreleri gelmemiş olması nedeniyle vergilerin tamamı ödenmeden yükümlülerce, intikal eden gayrimenkullerin bir veya bir kaçının devir ve ferağı istenildiği takdirde;

3.2.2.1. Öncelikle, devir ve ferağı istenilen gayrimenkullere isabet eden verginin hesaplanarak tahsil edilmesinden sonra devir ve ferağa izin verilmesi,

3.2.2.2. Veya yükümlülerce teminat gösterilmek istendiği takdirde, kamu alacağını karşılayacak miktarda teminat alınarak ilgili gayrimenkullerin devir ve ferağına izin verilmesi, icabeder.

Teminat olarak gayrimenkul gösterildiği takdirde, bu gayrimenkulün değerinin satış komisyonunca belirlenmesi gerekir.

Devir ve ferağa ilişkin istemlerin kabul edilmesi halinde, değerleme işlemi yapılmak üzere olayın süratle satış komisyonlarına intikal ettirilip mümkün olan en kısa zamanda bu komisyonlardan karar istihsali icap etmektedir.