ORTAKLIKLARDA ESNAF MUAFLIĞI ŞARTLARI (GELİR V. M. 9) :

Gelir Vergisi Kanununun 9 uncu maddesinin son fıkrasında, aynı işte ortak olarak çalışanlar hakkında genel ve özel şartların ne suretle tatbik edileceği tasrih edilmiştir.

Mezkûr fıkra hükmüne göre, aynı işte ortak olarak çalışanlarda 10 uncu maddede yazılı işyeri kirası ile 11 inci maddede yazılı iş hacmi ölçüleri toplu olarak, diğer şartlar her ortakta ayrı ayrı aranmak suretiyle uygulanacaktır.

Bu fıkra hükmünün, hükmî şahsiyeti haiz şirket ortaklarına şumulü yoktur. Filhakika bu kabil şirket ortaklarından komanditelerle kollektif şirket ortakları hariç, diğerlerinin şirket kârından aldıkları hisseler ticari kazanç hükmünde bulunmadığı cihetle (Gelir Vergisi Kanunu M. 38, 59), bu kazançlardan dolayı esasen haklarında esnaf muaflığı mevzuubahis değildir. Zira esnaf muafiyeti münhasıran ticarî ve sınaî kazançlar hakkında uygulanır. (Gelir M. 14)

Her ne kadar âdi ve eshamlı komandit şirketlerin komandite ortakları ile kollektif şirket ortaklarının şirket kârından aldıkları hisseler şahsî ticarî kazanç hükmünde ise de (Gelir M. 38), mezkûr ortaklar hakkında esnaf muaflığının uygulanamıyacağı Gelir Vergisi Kanununun 14 üncü maddesinin son fıkrasında açıklanmıştır.

Anılan şirketler haricinde hükmî şahsiyeti haiz olmayan iki nev'i şirket daha mevcuttur. Birisi âdi şirket, diğeri hususî şirkettir.

Âdi şirketlere ait ahkâm, Borçlar Kanununun 520 - 541 inci, hususî şirketlere müteallik hükümler ise, Ticaret Kanununun 518 - 527 nci maddelerinde yer almıştır.

Mezkur şirketlerin teşekkülü kanunî bir şekle tabi olmadığından, kuruluşlarına ait noterden tasdikli bir mukavelename mevcut değilse, şirketin varlığı, şirket ortaklarının yekdiğeri ile ve üçüncü şahıslarla olan muamele ve muhaberelerine müteallik evrak ve vesikaların tetkiki ile tesbit olunur.

Hususî şirketler münhasıran ticarî muamelelerde bulunmak üzere teşekkül etmiş olmalarına rağmen, âdi şirketler her türlü muamele için teşekkül edebilirler.

Hususî şirketlerde, şirket muamelâtı ortaklardan birisi (âkit şerik) tarafından ve kendi nam ve hesabına icra edilir ve bu sebeple diğer ortaklar izhari mevcudiyet etmezler. Üçüncü şahıslarca bu ortaklar malüm değildir.

Bu sebeplere binaen, hususî şirketlerde, âkit şerik haricinde kalanların Gelir Vergisi Kanununun 59 uncu maddesindeki tarife uygun şekilde şirkete vazettikleri sermaye dolayısiyle şirket kârından aldıkları hisseler ticarî kazanç değil menkul sermaye iradı hükmündedir. Mezkûr iratlar için miktarı ne olursa olsun yıllık gelir vergisi beyannamesi verilmesi (anılan iratlar vergi tevkifatına tâbi bulunmadığından, kanunun 72 nci maddesine göre, ihtiyarî toplam bahis mevzuu değildir.) zarurî olduğuna ve yıllık beyan esasında gelir vergisine tâbi olmamak şartının her ortakta ayrı ayrı aranması 9 uncu madde hükmü icabı bulunduğuna göre, bu gibi şirketlerde âkit şerikin de, ticarî kazanç sayılan ortaklık hissesinden dolayı, gelir vergisine tâbi tutulması icap eder. Diğer bir ifade ile bu kanunla yapılmış olan değişiklikler neticesinde, 9 uncu madde hükmünün münhasıran âdi şirket ortakları hakkında kabili tatbik olduğunu kabul eylemek lâzım gelir.

O halde, Gelir Vergisi Kanununun 9 uncu maddesi hükmüne göre, âdi şirketlerde, ortakların her birinin 10 uncu maddenin 1 ve 3 numaralı bentleri hükmünü ayrı ayrı haiz olmaları, yani her ortağın ortaklık işinde bilfiil çalışması veya bulunması, keza, her ortağın herhangi bir geliri dolayısiyle yıllık beyan esasında gelir vergisine tâbi olmaması şarttır. Bu şartları ortaklardan herhangi birisi haiz değilse diğer ortaklar hakkında da esnaf muafiyeti mevzuubahis olmıyacaktır.

10 uncu maddede yazılı gayrisâfi irat ölçüsü ile 11 inci maddede yazılı iş hacmi ölçüleri toplu olarak nazara alınacağından, ortaklığa ait işyerleri gayrisâfi iratlarının ve her ortağın ortaklık namına yaptığı muamelenin (mübayaa, satış, ücret, miktarları) ve işletilen vasıtaların adedi ve tonajlarının toplanarak tutarının anılan maddelerde yazılı hadleri aşıp aşmadığına bakmak lâzım gelir.