MUAFİYET ŞARTLARINI YIL İÇİNDE KAYBEDENLER :

Gelir Vergisi Kanununun 13 üncü maddesi hükmü, esnaf muaflığının genel ve özel şartlarının takvim yılı içinde kaybedilmesi halinde uygulanacak muameleyi tâyin etmektedir.

6582 sayılı Kanunla bu maddenin sadece son fıkrası hükmü ilga edilerek diğer hükümleri aynen muhafaza olunmuştur.

Bununla beraber bu madde hükümlerinin tatbikinde aşağıdaki izahatın verilmesi faydalı görülmüştür.

a) Muaflığın genel şartlarını yıl içinde kaybedenler :

Bu madde hükmüne göre, esnaf muaflığının genel şartlarını yıl içinde kaybedenler, müteakip takvim yılının başından itibaren gelir vergisine tâbi olacaklardır.

Bu sebepledir ki; takvim yılı başında (yeniden işe başlayanlar işe başlama tarihinde) esnaf muafiyetinin umumî şartlarını haiz iken bu şartlardan herhangi birisini yıl içinde kaybetmiş olanlar, müteakip yılın başından itibaren gelir vergisine tâbi olacaktır. Bu gibilerin müteâkip yılın başında mezkûr şartları haiz bulunmuş olması durumu değiştirmez.

b) Muaflığın özel şartlarının yıl içiınde kaybedilmesi :

Esnaf muaflığı için mevzuubahis özel şartlar, takvim yılı içinde kaybedildiği takdirde;

Muafiyet için derpiş edilen ölçülerde, % 50 ye (% 50 dâhil) kadar bir artış vukubulmuşsa, müteakip takvim yılının başından;

Ölçülerdeki artış % 50 yi aşmakta ise, artışın vukubulduğu takvim yılının başından;

itibaren muafiyet kalkar.

Gerek aynı, gerekse müteakip yılın başından itibaren muafiyeti kalkmış olanlar, keyfiyeti, Vergi Usul Kanununun 148 ve 159 uncu maddeleri mucibince bağlı oldukları vergi dairesine bildirmeğe mecburdurlar.

Ayrıca, müteakip takvim yılı başından itibaren bu suretle gelir vergisine tâbi olacaklar bu yılın Ocak ayının sonuna kadar, şartın kalktığı yıl içinde gelir vergisi mükellefiyetine girecekler ise, şartın kalktığı tarihten itibaren bir ay içinde, Vergi Usul Kanununun tutulmasını mecbur kıldığı defterleri tasdik ettirmeğe ve muamelelerini bu defterlere kayıt etmeğe mecburdurlar. Bu gibiler muafiyet dönemine ait kazançlarını muhafazaya mecbur oldukları vesikalara istinaden tesbit ederler.

Bu suretle vesikaya müsteniden tesbit yapamayanlar, mezkûr döneme ait kazançlarını tahmin ederler. Yapılan incelemelerde, muafiyet dönemine ait matrah farkı tesbit edilirse sadece vergisi alınır, işbu farktan dolayı ceza kesilmez.

c) Muafiyet şartlarının yıl içinde ihraz edilmesi :

Esnaf muaflığı şartlarını haiz bulunmadığı için ticarî ve sınaî kazancından dolayı gelir vergisine tâbi olan bir mükellef, yıl içinde bu şartları ihraz ettiği takdirde, muafiyetten istifade edip edemiyeceği, edecekse muafiyet mebdeinin hangi tarih olacağı hakkında kanunda bir sarahat mevcut değildir. Ancak, aksine de bir hüküm mevcut olmadığı ve kanunda zikredilen şartların mevcudiyeti halinde ticarî kazanç sahibinin gelir vergisinden muafiyeti mutlak olarak hükme bağlanmış bulunduğu cihetle, gelir vergisi mükelleflerinden, esnaflık şartını ihraz etmiş olanların bu muafiyetten faydalandırılmaları lâzım geldiği, muafiyet mebdeinin şartların ihraz edildiği yılı takibeden takvim yılı başı olarak kabulü uygun görülmüş ve tatbikata da bu yolda veçhe verilmiştir.

Bu konuda gözden uzak tutulmaması iktiza eden bir husus, bu gibilerin müteakip takvim yılı başında da 10 uncu maddenin 2 ve 3 numaralı bentlerinde yazılı şartları behemal haiz olmaları gerektiğidir.

C _ Bu kanunun ilk tatbik yılında muafiyet şartlarının uygulanma tarzı (Geçici M. 1) :

1. 6582 sayılı Kanunun geçici 1 inci maddesiyle, bu kanunun ilk tatbik yılında (1956 yılında), esnaf muaflığının genel şartlarının sabit esnaf için 1/1/1956, gezici esnaf için 1/3/1956 tarihindeki durumlarına göre tâyin olunacağı kabul ve tasrih edilmiştir.

Sabit ve gezici esnafın kimler olduğu, mülga Esnaf Vergisi Kanununda tâyin edilmiştir. Mezkûr kanun hükümlerine göre, esnaf muaflığının genel ve özel şartlarını haiz olanlardan bir iş yerinde çalışan ticaret ve sanat erbabı sabit; böyle bir işyeri olmadan icrayı ticaret edenler ise, gezici esnaftır.

Şu halde, mülga hükümlere göre, esnaf addedilenlerden bir iş yerinde çalışanların yeni hükümler muvacehesinde 1956 yılında muafiyetten istifade edip etmiyeceklerini genel şartlar bakımından 1/1/1956 durumlarına göre tâyin etmek, yani bu tarihte anılan şartları haiz olanları gelir vergisinden muaf tutmak ve bunlar yanında çalışanların ücretleri üzerinden de vergi almamak icap eder.

Gezici esnaf hakkında aynı suretle muamele yapılabilmek için, bu kimselerin esnaf muaflığının genel şartlarını 1/3/1956 da haiz olmaları lâzım ve kâfidir.

2. Geçici 1 inci maddenin ikinci fıkrasında, 5421 sayılı Kanunun 6582 sayılı Kanunla muaddel 10 ve 11 inci maddelerinde yazılı şartları 1955 yılı içinde kaybetmiş bulunanların 1956 yılında esnaf muafiyetinden faydalanamıyacakları ayrıca tasrih olunduğu cihetle, 1955 yılı mükellefiyetleri esnaf olarak tesis edilenlerden muafiyet şartlarını (genel ve özel şartları) aynı yıl içinde kaybetmiş olanların, 1956 yılında gelir vergisi ile teklifleri cihetine gidilecektir.

a) Bilindiği üzere, 5421 sayılı Gelir Vergisi Kanununun tadilinden evvelki 10 uncu maddesinde yazılı genel şartlar şunlardır :

- Kendi işinde bilfiil çalışmak veya bulunmak,

- İş yerlerinin yıllık kira tutarı 720 lirayı aşmamak,

-Ayrıca ticari kazanç dolayısiyle gelir vergisine tâbi olmamak.

Geçici hükme göre, bu şartların 1955 yılı içinde kaybedilmesi, yani mükellefin bu yılda işinin başında bilfiil çalışmaması veya bulunmaması, kira haddinin yıl içinde aşılması esnaf muaflığından faydalanan kazancı dışında başka bir ticarî kazancı dolayısiyle gelir vergisine tâbi tutulması hallerinde o mükellefin 1956 yılında esnaf muaflığından faydalanması mevzuubahis olmıyacaktır.

b) Aynı geçici hüküm, 5421 sayılı Kanunun 11 inci maddesinde yazılı özel şartları 1955 yılında kaybetmiş olanların da 1956 yılında gelir vergisi mükellefiyetine girmelerini âmirdir. Bu hükme göre, 1956 da gelir vergisi mükellefiyetine girecek olanlar 1955 yılında :

- Toptancılık vasfını ihraz edenler, (5421 S. K. M. 11 bent I/1);

- Tüccardan, kurumlardan satın aldıkları veya ithal ettikleri emtia tutarı 60 bin lirayı aşan perakendeciler (bent I/2) ;

- Satın aldıkları iptidaî ve yardımcı malzemenin tutarı 40 bin lirayı aşan küçük sanat ve ticaret ve inşaat erbabı (bent II/1 ) ;

- Gelir vergisine tâbi tüccara, kurumlara ve kamu idare ve müesseselerine yaptıkları işler mukabilinde aldıkları ücretlerin tutarı 20 bin lirayı geçen küçük sanat ve inşaat erbabı (bent 11/2) ;

- Hem kendi hesabına inşaat ve imalât, hem de tüccara, kurumlara, kamu idare ve müesseselerine ücretle iş yapanlardan aldıkları ücretlerin iki katı ile satın aldıkları iptidaî madde ve yardımcı malzemenin tutarı 40 bin lirayı geçenler (bent II/3);

- 3 taneden fazla otomobil veya kamyon, veya otomobil ve kamyon veya 10 dan fazla araba işletenler (bent III/1 a) ;

- 300 rüsum tonilâtodan fazla su ulaştırma vasıtası işletenler (bent III/1 b);

- Tüccara, kurumlara, kamu idare ve müesseselerine yapılan hizmet karşılığında 40 bin liradan fazla nakliye ücreti elde edenler (bent III/2) ;

- 5000 liradan fazla ücret elde eden mutavassıtlar (bent IV) ;

- 60 bin liradan yukarı satış yapan maden işletmesi, taş ve kireç ocağı, tuğla harmanı sahipleri, kum ve çakıl müstahsilleri (bent V);

dir.

5421 sayılı Gelir Vergisi Kanununun genel ve özel şartlarını 1955 yılında kaybetmiş olan bu mükelleflerden sabit esnaf 1956 takvim yılının, gezici esnaf ise 1956 bütçe yılının başında Gelir Vergisi Kanunu hükümleri dairesinde vergiye tâbi tutulacaklardır. Bu gibi esnaf anılan tarihlerde esnaf muaflığının genel şartlarını haiz olsalar bile, durum değişmiyecektir.

D _ Gelir Vergisinden muaf tutulacak esnafın mecburiyetleri (6582 S. K.Md.3) :

6582 sayılı Kanunun 3 üncü maddesiyle, Gelir Vergisi Kanununun 14 üncü maddesinin sonuna eklenmiş olan fıkrada, 5432 sayılı Vergi Usul Kanununun esnaf vergisi mükellefleri ile alâkalı hükümlerinin, bu kanunla gelir vergisinden muaf tutulmuş olan esnaf hakkında da uygulanacağı tasrih edilmiştir.

Vergi Usul Kanununun esnaf vergisi mükellefleri ile alâkalı hükümlerine aşağıda kısaca temas edilmiştir.

1. Bildirmeler (Usul M. 143 - 154, 159)

Vergi Usul Kanununun 143 - 154 üncü maddeleri hükümleri muvacehesinde, gelir vergisinden muaf olacak esnaf, işe başlamayı, işyeri ve ikametgâh adreslerindeki değişiklikleri, muafiyet şartlarını kaybetmeleri halinde bu hususu, işi bırakmayı ikametgâhlarının bulunduğu mahal vergi dairesine bildirmeğe mecburdurlar.

Bildirim süresi, yukarıda zikredilen hallerin vukuundan itibaren bir aydır. Gezici esnaf bildirimlerini karnelerine kayıt suretiyle, diğerleri dilekçe ile yaparlar. Ancak bu gibilerden okuma ve yazması olmayanların vergi dairesine şifahî bildirimde bulunmaları muteberdir. Bu takdirde keyfiyet bir tutanakla tesbit edilir. (V. U. K. M. 160)

Bildirim dilekçelerinin posta ile teahhütlü olarak gönderilmesi caizdir. (V. U. K. M. 161)

2. Fatura istemek ve almak (Usul M. 221)

Gelir Vergisinden muaf tutulan esnaf, birinci ve ikinci sınıf tüccarlardan vâki mübayaaları ve bu gibilere yaptırdıkları işler dolayısiyle fatura istemek ve almak mecburiyetindedirler.

3. Gider pusulası (Usul M. 223)

Gelir vergisinden muaf esnaf, tüccarlara yaptıkları işler dolayısiyle, bu kimseler tarafından tanzim edilip imzalanmak üzere kendilerine tevdi edilen (gider pusulalarını) imzalayıp sahiplerine verirler, bu pusulalar, esnaf tarafından verilmiş fatura hükmündedir.

4. Vergi karnesi almak (Usul M. 231)

Gelir vergisinden muaf esnaf, işe başladıkları tarihten itibaren en geç bir ay içinde karnelerini alarak durumlarını kayıt ve tescil ettirmek üzere bağlı oldukları vergi dairesine ibraza mecburdurlar. Mükellefiyetlerine müessir değişiklikleri de, bu değişikliğin vukuu tarihinden itibaren bir ay içinde kayıt ettireceklerdir.

Karneye derç edecekleri malûmattan dolayı esnaf mesuldür.

5. Muhafaza ve ibraz mecburiyetleri (Usul M. 237 - 240)

a) Faturaların muhafazası :

Esnaf aldığı faturaları, mübayaa tarihi sırasiyle bir musannif veya zarf içinde, tanzim tarihlerini takip eden takvim yılından başlayarak beş yıl süre ile muhafaza etmeğe mecburdur.

b) Vergi karnelerinin muhafazası :

Esnaf, aldığı vergi karnelerini işini terk ettiği tarihe kadar muhafaza etmeğe mecburdur.

c) Fatura ve karnelerin ibrazı :

Esnaf, fatura ve vergi karnelerini, muhafaza süreleri içinde, yetkili makam ve memurların talebi üzerine ibraz ve inceleme için arz etmeğe mecburdur.